Vì sao 90% nội dung AI viết ra đều nhạt như nhau, và 'bộ não thứ hai' giúp bài của bác sĩ có dấu vân tay không ai bắt chước

Phần INăng lực của bạn đang bị chôn sống

Để tôi đoán thử buổi tối của bạn.

Khám xong cả ngày, về tới nhà, mở laptop ra. Định đăng một bài. Rồi ngồi nhìn cái màn hình trắng. Mười lăm phút trôi qua. Chữ đầu tiên vẫn chưa ra.

Bạn giỏi nghề thiệt. Mười năm, mười lăm năm đứng phòng khám. Bệnh nhân tin bạn tới mức gọi điện hỏi giữa đêm. Vậy mà bước lên Facebook, bạn lóng ngóng y như sinh viên năm nhất. Lạ ha.

Cái fanpage của bạn nó im re. Bạn đổ công sức xuống đó. Bài viết, hình ảnh, mấy buổi tối thức khuya. Mà nó không vọng lại tiếng nào. Like đếm trên đầu ngón tay. Comment thì lâu lâu có một người, mà thường là người nhà.

Rồi bạn lướt thấy một đồng nghiệp. Người mà bạn biết rõ nghề chưa chắc đã bằng bạn. Vậy mà trên mạng ảnh mấy trăm ngàn follow. Clip nào cũng chục ngàn view. Bạn ngồi đó, vừa khó chịu vừa hoang mang. "Ủa, mình giỏi hơn nó mà?"

Đúng rồi đó. Bạn giỏi hơn thiệt. Mà không ai biết.

Rồi ChatGPT xuất hiện. Bạn mừng húm. Tưởng vớ được phao.

Bạn gõ: "AI viết giúp tôi một bài về bệnh tiểu đường." Ba giây sau nó nhả ra một bài. Trơn tru. Đủ ý. Mà nhạt thếch.

Bạn đọc lại mà thấy gờn gợn. Nó đúng á, mà nó hổng phải bạn. Nó là giọng của một con robot lễ phép nào đó, ở đâu trôi tới. Bạn vẫn đăng, vì kẹt bài. Rồi lại không ai đọc. Vòng lặp khép lại y như cũ.

Phần IIAI không làm bạn nhạt. Bạn để nó nghĩ thay

Nói cái này hơi mất lòng nha.

Cái bài nhạt đó không phải lỗi của AI. Lỗi của bạn.

Bạn đưa cho nó một cái đầu rỗng, rồi trách nó viết ra thứ rỗng. Bạn gõ "viết bài về tiểu đường" tức là bạn không đưa gì hết. Bạn bảo nó tự nghĩ. Và nó nghĩ.

Vấn đề nằm ở chỗ AI nó học từ đâu.

Nó học trên cái trung bình của cả internet. Hàng tỷ trang. Hàng triệu bài về tiểu đường mà người ta đã đăng từ đời nào. Cho nên khi bạn bảo nó tự nghĩ, nó nhả ra cái trung bình của tất cả. Đúng thì đúng đó. Mà khô không khốc, không có hồn. Vì trung bình của mười nghìn người thì làm gì còn cá tính.

Đây là chỗ tôi muốn bạn dừng lại đọc kỹ.

Mười lăm năm bạn ngồi phòng khám, đó là một mỏ vàng. Cái cách bệnh nhân tiểu đường cứ giấu chuyện ăn vụng mỗi chiều rồi vô khám mặt tỉnh rụi. Câu mà bệnh nhân nào cũng hỏi tới hỏi lui, hỏi tới mức bạn thuộc lòng. Cái lần bạn phải vẽ hình lên tờ giấy cho ông bác bảy mươi tuổi hiểu vì sao phải chích insulin, vẽ xong bác gật gù.

Mấy thứ đó AI không có. Cả internet gộp lại cũng không có. Chỉ mình bạn có.

Tôi không phải bác sĩ. Tôi là coach, tôi đứng ngoài nhìn vô. Nhưng tôi kèm đủ kiểu chuyên gia rồi. Có anh bác sĩ da liễu tôi coaching, hồi đầu ảnh than y chang bạn, "viết hoài không ai đọc." Tới lúc ảnh chịu lôi mấy ca thật ra kể, mấy câu bệnh nhân hay hỏi ảnh phát mệt, thì bài khác hẳn. Cũng nhờ AI viết nháp, mà ra giọng ảnh, không phải giọng máy.

Tôi hay nói với học viên: không phải con dao làm nên món ăn, là người đầu bếp. AI chỉ là con dao thôi. Mười lăm năm của bạn mới là nguyên liệu. Đưa đầu rỗng vô thì nó nấu ra món của mười nghìn người trùng nhau. Đưa nguyên liệu thật vô thì khác liền.

Phần III"Bộ não thứ hai" nói theo kiểu bác sĩ hiểu liền

Nghe "bộ não thứ hai" thấy nó kêu to quá ha. Thực ra đơn giản lắm.

Nó là một cái kho. Bạn cất vô đó những thứ chỉ mình bạn có.

Ca bệnh thật bạn từng gặp. Câu mà bệnh nhân hay hỏi bạn nhất. Cái cách bạn giải thích một thứ rối rắm cho bà cụ bảy mươi tuổi mà bả gật gù hiểu ngay. Mấy câu nói cửa miệng của bạn trong phòng khám. Những thứ này nó nằm rải rác. Trong đầu bạn, trong cuốn sổ tay, trong mấy tin nhắn Zalo bạn trả lời bệnh nhân lúc nửa đêm.

Bộ não thứ hai là chỗ gom hết lại một nơi.

Rồi bạn đưa cả cái kho đó cho AI. Bạn nói: viết bằng giọng này, dựa trên mấy ca này. Lúc đó AI hết tự nghĩ. Nó viết bằng chất liệu của bạn, bằng giọng của bạn.

Đây chính là cái Google nó gọi là E-E-A-T. Trải nghiệm, chuyên môn, uy tín, độ tin cậy. Mà hay ở chỗ nào bạn biết không? Cái E-E-A-T này không phải để làm vừa lòng con bot của Google đâu. Bệnh nhân đọc bài bạn, họ cũng cảm được. Đọc một ca thật bạn kể, họ thấy liền: à, người này làm thật, không phải chém gió. Niềm tin nó tới từ đó.

Tôi xài Obsidian làm bộ não thứ hai của mình. Mọi thứ tôi học, mọi câu chuyện học viên, mọi cách nói riêng, tôi cất hết vô đó. Tới lúc cần viết, tôi không bắt đầu từ con số 0. Tôi bắt đầu từ cái kho đã đầy sẵn. Nên giọng tôi vẫn là giọng tôi, dù có nhờ AI viết nháp đi nữa.

Bạn không cần Obsidian đâu. Một file Word cũng được. Cuốn sổ tay cũng được, hồi đầu. Quan trọng là bạn bắt đầu gom.

Phần IVBốn bước dựng bộ não thứ hai, làm được ngay tối nay

Đừng để cái tên dọa bạn. Tối nay làm được luôn.

Cộng lại, một bài có dấu vân tay mất khoảng nửa tiếng. Thay vì ba tiếng ngồi vật lộn cái màn hình trắng rồi cuối cùng đăng một bài ai đọc cũng quên.

Bạn thấy khác chưa? Phần lớn người ta xài AI để khỏi phải nghĩ. Còn bạn xài AI để nghĩ nhanh hơn. Hai cái đó ra hai kết quả ngược nhau hoàn toàn.

Phần VPhép thử dấu vân tay

Đây là cách kiểm tra bài bạn. Đơn giản mà tàn nhẫn.

Lấy một bài bạn vừa viết. Xóa tên tác giả đi. Đưa cho người quen đọc.

Họ có đoán được đây là bạn viết không?

Nếu họ đọc xong buột miệng "ờ cái này giọng anh ghê, đúng kiểu anh hay nói" thì bài đó có dấu vân tay rồi. Không ai bắt chước được. Vì nó được làm ra từ mười lăm năm của riêng bạn, không ai có.

Còn nếu gắn tên ai vào cũng trôi, bác sĩ nào đăng cũng xong? Bài máy. Bỏ. Làm lại.

Mà dấu vân tay này, nó phục vụ đúng thứ bạn cần. Không phải triệu view. Bạn là bác sĩ, đâu phải mấy bạn trẻ làm clip nhảy nhót câu view. Triệu view của mấy clip đó không nuôi được phòng khám bạn.

Thứ bạn cần là một trăm bệnh nhân nhắn tin. Một trăm người đọc bài bạn, thấy đáng tin, rồi chủ động inbox "bác sĩ ơi cho em hỏi." Đó là lý do tôi ở lại Facebook chứ không qua TikTok. Trên Facebook, bệnh nhân inbox được, nhắn qua nhắn lại được. Đó là thứ tôi cần, nên tôi ở lại đây. Bác sĩ sống bằng quan hệ và niềm tin, chứ không sống bằng con số view trôi qua.

Giờ quay lại cái câu bạn tự nhủ lúc đầu. "Mình không hợp với mạng xã hội."

Cho tôi nói thẳng lần nữa. Bạn không thiếu chất liệu. Bạn đang chôn vùi nó.

Mỗi ngày bạn gặp năm bảy câu chuyện đáng giá ở phòng khám. Mỗi ngày bạn nói ra những câu giải thích mà cả internet gộp lại cũng không hay bằng. Rồi tối về bạn quên sạch, ngồi nhìn màn hình trắng than mình bí ý. Tiếc lắm.

Tôi đi qua đoạn ngồi nhìn màn hình trắng đó rồi. Hồi mới làm lại từ số 0 sau cái đêm mất kênh, tôi cũng tưởng mình hết chuyện để nói. Hóa ra không. Tôi chỉ chưa biết cách giữ lại những gì mình đã sống qua. Khi tôi bắt đầu gom, mỗi ngày vài dòng, thì hóa ra nói cả năm không hết. Cái kênh làm lại đó về sau lên nút bạc. Không phải vì tôi giỏi hơn ai. Vì tôi không còn bỏ phí chất liệu của chính mình nữa.

Cứ thử mà coi. Đầu rỗng thì ra bài của mười nghìn người. Bỏ mười lăm năm phòng khám vô thì khác liền.

Bắt đầu từ tối nay. Ghi hai dòng về ca bệnh đáng nhớ nhất hôm nay của bạn. Chỉ hai dòng thôi. Đó là viên đầu tiên của cái kho. Và là ngày cuối cùng bạn ngồi than mình "không hợp với mạng xã hội."